Khi lời nói về đạo đức không còn đủ

Vụ án Võ Thành Long tại Bà Rịa - Vũng Tàu khiến xã hội bàng hoàng không chỉ bởi sự tàn nhẫn của hành vi giết người cướp của, mà còn bởi một câu hỏi lớn hơn: Điều gì đang xảy ra với nền tảng đạo đức của xã hội Việt Nam?

Trong nhiều thập niên, người dân được nghe rất nhiều về đạo đức. Trong nhà trường là đạo đức công dân, ngoài xã hội là đạo đức cách mạng, trên các diễn đàn là những lời kêu gọi sống nhân ái, đoàn kết, yêu thương đồng bào. Nhưng khi nhìn vào thực tế, người dân không khỏi đau xót khi chứng kiến những vụ án ngày càng man rợ, những hành vi lừa đảo, cướp giật, giết người chỉ vì vài triệu đồng xuất hiện với tần suất đáng báo động.

Vụ án ở Vũng Tàu là một minh họa đau lòng. Một cô gái trẻ đặt niềm tin vào một người quen qua mạng xã hội. Đổi lại là sự phản bội, cướp đoạt và cái chết. Đằng sau bản án tử hình dành cho hung thủ là nỗi đau không gì bù đắp được của gia đình nạn nhân và sự bất an trong lòng xã hội.

Điều đáng suy nghĩ là hiện tượng này không phải cá biệt. Từ các vụ giết người vì tranh chấp nhỏ nhặt, các vụ lừa đảo hàng nghìn tỷ đồng, đến nạn bạo lực học đường, lừa tình qua mạng, ma túy và tội phạm vị thành niên, tất cả đều cho thấy một khoảng cách đáng báo động giữa những giá trị được tuyên truyền và những gì đang diễn ra trong đời sống hằng ngày.

Một xã hội không thể chỉ được đánh giá qua các khẩu hiệu đạo đức. Thước đo thực sự nằm ở cách con người đối xử với nhau trên đường phố, trong gia đình, trong trường học và ngoài cộng đồng. Khi người già sợ bị lừa, phụ nữ sợ bị xâm hại, người dân sợ bị cướp giật, thì rõ ràng những bài học đạo đức trên giấy chưa đủ để tạo nên một xã hội an toàn.

Nhiều người lớn tuổi thường nhớ về những thời kỳ khó khăn hơn về vật chất nhưng giàu tình người hơn. Dù trong chiến tranh hay nghèo khó, tinh thần đùm bọc, giúp đỡ lẫn nhau vẫn được xem là một giá trị cốt lõi của xã hội Việt Nam. Dĩ nhiên, không có thời đại nào hoàn toàn không có tội phạm, nhưng điều khiến người ta tiếc nuối là cảm giác niềm tin giữa người với người dường như đang bị xói mòn.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở một cá nhân hay một vụ án. Đó là hệ quả của nhiều vấn đề đan xen: sự tan vỡ của nhiều giá trị gia đình, áp lực vật chất, ảnh hưởng tiêu cực của mạng xã hội, sự xuống cấp trong giáo dục nhân cách, và đôi khi là sự thiếu gương mẫu của những người có trách nhiệm trong xã hội.

Muốn xây dựng một xã hội đạo đức, không thể chỉ dựa vào những bài diễn văn hay khẩu hiệu. Điều cần thiết là một hệ thống giáo dục đặt trọng tâm vào nhân cách, một nền pháp luật nghiêm minh, một môi trường xã hội đề cao sự trung thực và lòng nhân ái, cùng với những tấm gương sống tử tế trong đời thực.

Vụ án cô gái bị sát hại rồi nhét vào vali không chỉ là một bản tin hình sự. Nó là hồi chuông cảnh báo về sự đổ vỡ của những chuẩn mực đạo đức căn bản nhất. Một xã hội văn minh không được đo bằng số lượng khẩu hiệu về đạo đức được treo trên tường, mà bằng việc người dân có thể sống với nhau bằng lòng tin, sự tôn trọng và tình người.

Khi những giá trị ấy được khôi phục, những bài học đạo đức mới thực sự có ý nghĩa. Nếu không, đạo đức sẽ chỉ còn là những lời đẹp đẽ trên giấy, trong khi ngoài đời thực, người dân vẫn tiếp tục phải đối mặt với nỗi sợ hãi và bất an mỗi ngày.