Về diễn biến của vụ việc, nhà báo Bill Hayton ghi nhận trước tiên thái độ bạo dạn lúc ban đầu của Việt Nam khi bật đèn xanh cho hãng Talisman Vietnam, công ty con của tập đoàn Repsol, đưa tàu khoan dò Deepsea Metro 1 đến khu vực lô 136-06 để bắt đầu khoan vào khoảng trung tuần tháng 6/2017. Việt Nam dư biết là Trung Quốc có thể sẽ tìm cách ngăn chặn, vì thế đã cho tàu Cảnh Sát Biển cũng như tàu có hình thức là dân sự đến bảo vệ tàu khoan của hãng Talisman.

Mũi khoan thử đầu tiên đã phát hiện một trữ lượng rất đáng kể chủ yếu là khí đốt, với một ít dầu hỏa và hãng Talisman hy vọng sẽ khoan tới độ sâu của giếng này vào cuối tháng 7/2017.

Thế nhưng Trung Quốc đã nhảy vào cản trở, trước hết là trên bình diện ngoại giao. phó chủ tịch Quân Ủy Trung Ương Trung Quốc tướng Phạm Trường Long đã đến Hà Nội ngày 18/06/2017 và đòi Việt Nam dừng ngay việc khoan dò. Bị Việt Nam từ chối, nhân vật này cắt ngắn chuyến thăm, hủy bỏ một chương trình giao lưu quốc phòng đã được lên kế hoạch từ trước.

Sức ép của Bắc Kinh trên Hà Nội càng lúc càng tăng và từ ngoại giao đã chuyển sang quân sự. Theo nhà báo Bill Hayton, một số nguồn tin từ Hà Nội cho biết là đại sứ Việt Nam ở Bắc Kinh đã bị bộ Ngoại Giao Trung Quốc triệu mời lên để đe dọa một cách thẳng thừng rằng : Nếu Việt Nam không chấm dứt khoan dầu khí và hứa không bao giờ thăm dò trên vùng biển đó nữa, thì Trung Quốc sẽ có hành động quân sự nhắm vào các cơ sở của Việt Nam trên Biển Đông.

Cũng theo Bill Hayton, thông tin nói trên đã được một số nguồn tin khác xác nhận với chuyên gia Carl Thayer, thuộc Học Viện Quốc Phòng Úc.

Theo nhà báo Bill Hayton, Bộ Chính Trị đảng Cộng Sản Việt Nam đã họp tại Hà Nội để bàn cách đối phó. Theo nguồn tin mà tập đoàn Repsol có được thì trong Bộ Chính Trị, đa số các ủy viên chủ trương tiếp tục khoan dò, cho rằng Trung Quốc chỉ dọa suông mà thôi, nhưng lại có hai phiếu chống mang tính quyết định của tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng và bộ trưởng Quốc Phòng Ngô Xuân Lịch. Sau hai cuộc họp căng thẳng giữa tháng 7/2017 : Việt Nam khuất phục trước Trung Quốc và chấm dứt khoan dò.

Lập luận chiếm ưu thế là Việt Nam không thể dựa vào sự giúp đỡ của chính quyền Trump trong trường hợp xảy ra xung đột với Trung Quốc trên Biển Đông.

Theo Bill Hayton : « Hà Nội thường trông chờ hậu thuẫn ngầm của Washington để chống lại những đe dọa từ Bắc Kinh. Trong khi đó, chính quyền Trump cho thấy là họ không hiểu hoặc là không quan tâm đúng mức đến lợi ích của các nước bạn hay các đối tác tiềm năng ở Đông Nam Á để đứng ra bảo vệ đối tác trước sự hung hăng của Bắc Kinh ». Vào lúc Việt Nam bị Trung Quốc hù dọa thẳng thừng, thì chính quyền Trump lại ngập đầu trong các tranh cãi về gián điệp Nga và dự luật cải tổ y tế.

Bài báo kết luận bi quan : « Repsol hiện đang dùng xi măng bít giếng khoan thử nghiệm và chuẩn bị rời đi. Các thông tin từ khu vực cho biết một chiếc tàu khảo sát địa chấn của Trung Quốc, chiếc Hải Dương Thạch Du HYSY760, được một đội tàu nhỏ bảo vệ, đang trên đường đến nơi để tự mình khoan dò. Công Ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển UNCLOS đã bị Trung Quốc xé bỏ, và trật tự dựa trên luật pháp bị giảm thiểu… Giá mà Hà Nội nghĩ là sẽ được Washington chống lưng thì có thể Trung Quốc sẽ phải chùn bước - và như vậy uy tín của Hoa Kỳ trong khu vực sẽ tăng cao. Đằng này thì Trump đã để cho khu vực trôi về phía Bắc Kinh. »

Việt Nam nhượng bộ Trung Quốc vì không thể tin tưởng ông Trump

Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump không mấy quan tâm đến vấn đề Biển Đông là một lý do khiến Việt Nam nhượng bộ trước áp lực của Trung Quốc yêu cầu tàu thăm dò Deepsea Metro 1 ngừng khoan tìm khí đốt, nhà báo Bill Hayton của đài BBC viết trên tạp chí Foreign Policy.

Trong bài báo có tiêu đề: “Tuần lễ Donald Trump để mất Biển Đông” đăng trên tạp chí Foreign Policy, một tạp chí hàng đầu của Hoa Kỳ về các vấn đề đối ngoại, Bill Hayton nhận định:

“Trong lúc Washington đang đắm chìm trong các tranh cãi về gián điệp Nga và dự luật chăm sóc y tế thì một trong những khu vực quan trọng nhất trên thế giới đang dần rơi vào tay của Bắc Kinh.”

Bài báo viết: “Hà Nội lâu nay vẫn trông chờ ở sự hậu thuẫn ngầm của Washington để chống lại những lời đe dọa từ Bắc Kinh. Trong khi đó, chính quyền ông Trump cho thấy hoặc là họ không hiểu hoặc là họ không quan tâm đúng mức đến những lợi ích của các nước bạn và các đối tác tiềm năng ở Đông nam Á để bảo vệ những nước đối tác trước sự hung hăng của Bắc Kinh,”

Sau hai năm rưỡi trì hoãn, hồi giữa tháng Sáu năm 2017, chính phủ Việt Nam cho phép công ty Talisman Việt Nam (một chi nhánh của tập đoàn năng lượng Repsol của Tây Ban Nha) khoan tìm khí đốt tại lô 136-03, mà Trung Quốc gọi là lô Vạn An Bắc ngay ngoài rìa vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Việt Nam trên Biển Đông.

Chính sự bất đồng về vụ việc này đã khiến Tướng Phạm Trường Long, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương Trung Quốc, cắt ngắn một sứ mạng giao lưu quốc phòng giữa hai nước ở Việt Nam để về nước sớm hơn hồi gần đây.

Một số nguồn tin từ Hà Nội bên cạnh các nguồn tin khác được Giáo sư Carl Thayer, Đại học New South Wales, viện dẫn, nói Đại sứ Việt Nam ở Bắc Kinh đã bị Bộ Ngoại giao Trung Quốc vời lên để nghe Bắc Kinh dọa, rằng nếu Việt Nam không chấm dứt khoan dầu khí và hứa sẽ không bao giờ thăm dò trên vùng biển đó, thì Trung Quốc sẽ ‘có hành động quân sự’ đối với Việt Nam.

Theo nhà báo Bill Hayton thì phần lớn trong số 28 thực thể mà Việt Nam đang chiếm giữ ở quần đảo Hoàng Sa chỉ nhằm đánh dấu chủ quyền, chứ không phải là cấu trúc quân sự, nên phía Việt Nam hoàn toàn không thể phòng vệ trước một cuộc tấn công từ phía Trung Quốc.

Trong lúc Bắc Kinh lớn tiếng đe dọa thì tàu Deepsea Metro 1 đã tìm thấy một trữ lượng tài nguyên đáng kể, đa phần là khí đốt, và dầu hỏa. Họ tiếp tục thăm dò và hy vọng sẽ khoan hết toàn bộ độ sâu của giếng này vào cuối tháng 7.

Theo nhà báo Bill Hayton, Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam đã họp tại Hà Nội để bàn cách đối phó. Theo nguồn tin mà tập đoàn Repsol có được thì Bộ Chính trị bị chia rẽ giữa một bên là đa số các ủy viên Bộ Chính trị đều muốn đợi Trung Quốc “giở bài ngửa” (tức là không tin vào lời đe dọa của Trung Quốc và vẫn tiếp tục khoan thăm dò). Chỉ có hai phiếu chống, của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng và Bộ trưởng Quốc phòng Ngô Xuân Lịch.

Nguồn tin mà VOA không thể được kiểm chứng độc lập cho biết sau hai cuộc họp căng thẳng của Bộ Chính trị hồi giữa tháng Bảy, quyết định cuối cùng được đưa ra: Việt Nam chấp nhận lùi bước trước Trung Quốc và chấm dứt khoan thăm dò. Nguồn tin này lý giải rằng quyết định này dựa trên lập luận là Hà Nội “không thể dựa vào sự giúp đỡ của chính quyền ông Trump trong trường hợp hai nước xảy ra xung đột trên Biển Đông”.

Vẫn theo nguồn tin này, thì một lập luận khác đặt giả thuyết nếu như bà Hillary Clinton, chứ không phải ông Donald Trump, là chủ nhân Nhà Trắng, thì mọi thứ có lẽ “sẽ rất khác bởi vì bà Clinton hiểu rõ Hoa Kỳ phải đối mặt với mối nguy gì trên Biển Đông”.

Niềm tin đặt nơi bà Clinton có lẽ cũng dễ hiểu. Có lẽ chưa ai quên bài phát biểu mạnh mẽ của bà Clinton về các lợi ích của nước Mỹ và tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc tại Diễn đàn Khu vực ARF ở Hà Nội năm 2010. Chính sách của Tổng thống lúc bấy giờ Barack Obama là duy trì trật tự khu vực dựa trên luật pháp quốc tế được các nước trong khu vực hoan nghênh.

Theo nhà báo Hayton thì bàn thắng của Trung Quốc trong vụ đối đầu mới nhất với Hà nội có những hậu quả rõ rệt: Trung Quốc sẽ thiết lập luật lệ ở Biển Đông. Họ sẽ áp đặt chủ quyền gọi là ‘lịch sử’ hay ‘sở hữu chung’ lên Biển Đông. Bắc Kinh sẽ quyết định nước nào có quyền khai thác tài nguyên gì. Nếu Bắc Kinh có thể đe dọa Việt Nam, thì họ có thể đe dọa tất cả các nước còn lại trong vụ tranh chấp chủ quyền Biển Đông.

Trước đó, Manila từng loan báo ý định sẽ khoan tìm một giếng được cho là có tiềm năng khí đốt lớn ở Bãi Cỏ Rong. Tuy nhiên, hồi tháng Năm, Tổng thống Philippines Duterte cho biết lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình cảnh cáo ông rằng sẽ có chiến tranh nếu Manila tiếp tục khai thác khí đốt ở đó. Đây là khu vực mà tòa trọng tài quốc tế ở The Hagues đã phán quyết là thuộc chủ quyền của Philippines. Mới đây, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đến Manila để bàn về “hợp tác cùng khai thác” trên Biển Đông.

Nhà báo Bill Hayton nhận định: “Một khi Duterte và giới lãnh đạo Việt Nam hành động, lãnh đạo các nước khác sẽ theo sau. Các chính phủ Đông Nam Á đã rút ra được một kết luận quan trọng sau sáu tháng cầm quyền của Tổng thống Donald Trump: đó là Washington không sẵn sàng đánh cược trên Biển Đông,”.

Những quan điểm trong bài báo đăng trên tạp chí Foreign Policy là của nhà báo, nhà nghiên cứu về tranh chấp Biển Đông Bill Hayton, do đó không phản ánh quan điểm của Đài Tiếng nói Hoa Kỳ.